اقتصاد فضا: اقتصاد سیاسی فضا/ کمال اطهاری

دسته بندی

Bachelor , Course , Study

درسگفتارهای پاییز ۱۳۹۶ موسسه “پرسش”
اقتصاد فضا: اقتصاد سیاسی فضا
کمال اطهاری
شروع دوره: یکشنبه ۱۶ مهرماه ساعت ۱۷:۳۰
۸۸۸۲۲۰۱۰-۸۸۸۳۷۶۴۷

طرح درس :

سلسله درس­گفتارهای اقتصاد سیاسی فضا

در میان دوندگی­ها، ملال و مشکلات زندگی روزمره در یک کلان­شهر، همه ما درباره فضای شهری سخن می­گوییم: از آلودگی، راه­بندان، فشار خفقان­آور در مترو و اتوبوس، گرانی مسکن؛ و بالاخره از تراکم­فروشی، و یک برج لعنتی که تازه در کوچه ما سربرآورده، و باد و حتا آسمان سیاه از آلودگی را از ما گرفته و تازه مهمان­هاشان راه ورود به کوچه را می­بندند و . . .

آن گاه تصمیم می­گیریم در انتخابات شرکت کنیم و عده­ای «متخصص» برنامه­ریزی و مدیریت شهری را که حتی­المقدور سالم باشند، البته مطابق سیاهه­ای که یک جناح سیاسی مصلحت دانسته و ما نیز صلاح در آن می­بینیم برای بدتر نشدن اوضاع به آن رای دهیم، برای شورای شهر خود نه تنها به عنوان نماینده، بلکه بیشتر یک «قیم» انتخاب نماییم. آن گاه دوباره به زندگی روزمره پرملال باز می­گردیم و هر وقت فرصت کنیم بازهم درباره فضای شهر سخن و به«قیم»های خود بد و بیراه می­گوییم. این شورای شهرنشینان متخصص (که تعدادشان را در میان شگفتی قانون­گذار از ۳۱ نفر به ۲۱ نفر کاهش داده است!) طرفه سخنانی درباره شهر ما می­گویند: یکی از گران کردن شهر برای جلوگیری از مهاجرت به آن می­گوید، و دیگری از شهر زنان و کودکان و کم­توان­ها؛  یکی از حفظ بناها و بافت تاریخی سخن می­گوید و دیگری از الویت مسائل مالی، یکی از حفظ هویت و آن دیگر از کاهش آسیب­های اجتماعی، یکی برای عدالت اجتماعی شعار می­دهد و دیگری برای رونق مسکن . . .  اما هیچ یک از اقتصاد شهر سخن نمی­گویند هرچند که مالیه پایدار شهر، ساختن شهر برای همه و ارائه خدمات کافی، بخصوص حمل و نقل عمومی کافی که رفع آلودگی هم وابسته به آن است و . . . منوط به رشد پایدار اقتصادی است.

در گفتمان شهری ما (مردم، متخصصان، نمایندگان و دولتیان) مفقوده بزرگی وجود دارد و آن نپرداختن به اقتصاد سیاسی فضا است. در نتیجه در بهترین حالت، مطالبات مردم و تلاش متخصصان و نمایندگان (اگر در خدمت رانت­جویان در نیایند) معطوف به ساماندهی امور کالبدی (ترافیک و آلودگی ناشی از آن) و روبنایی (امور عام فرهنگی) می­شود. در حالی که فضای شهری (مانند هر محیط مصنوع دیگری) تجلی روابط اقتصادی، اجتماعی، و سیاسی است و خود در خدمت بازتولید آنها قرار می­گیرد. اقتصاد سیاسی به نحوه­ی تولید و توزیع مازاد اقتصادی در جامعه می­پردازد، و اقتصاد سیاسی فضا روشن می­کند که فضا تحت تاثیر این روابط چگونه شکل گرفته و چگونه باعث بازتولید آنها می­گردد. بدون این شناخت، که بطور مثال شامل رابطه متقابل اقتصاد دانش بنیان و فضای شهر هم می­شود، ساماندهی توسعه درون­زای اقتصاد شهر (و در نتیجه اقتصاد ملی) ممکن نبوده، و بدین ترتیب شهرداری­ها به رغم شعارهای جذاب اهل سیاست،  همچنان شهرفروش، و دولت ملی هم همچنان نفت­فروش باقی می­مانند.

برگزاری سلسله درس­گفتارهای اقتصاد سیاسی فضا را ازین رو در دستور کار قرار داده­ام که بدون تسلط روشنفکران رادیکال و متخصصان شهری به آن، حق توسعه شهروندان یک شهر بطور خاص و کل جامعه مدنی بطور عام، نمی­تواند توسط مردم بطور مشخص در دستور کار نهادهای دولتی و عمومی و قانون­گذاری برای اجتماعی کردن بازار گذاشته شود و متحقق گردد. همه می­دانند که از نظر من اقتصاد سیاسی، چه بطور سلبی و چه ایجابی، شامل اقتصاد توسعه، اقتصاد کلان و اقتصاد خرد نیز هست. یعنی اقتصاد سیاسی و در نتیجه اقتصاد سیاسی فضا را نباید و نمی­توان به نفی سرمایه­داری تقلیل داد. بلکه اقتصاد سیاسی و اقتصاد سیاسی فضا باید راه حرکت از وضعیت موجود و ساماندهی رشد اقتصادی را، بصورت گام بعدی بسوی شیوه­ی تولید و توزیعی برتر از وضع موجود (در یک نقشه راه بسوی آینده آرمانی) نیز نشان دهد. ازین رو دوره نخست را به اقتصاد سیاسی فضا (spatial political economy)، دوره دوم را به اقتصادیات شهری و منطقه­ای (regional and urban economics)، و دوره سوم را به  اقتصادیات و برنامه­ریزی مسکن (با توجه به سکونتگاه­های غیررسمی و مسکن اجتماعی) اختصاص خواهم داد.

کمال اطهاری ۱۳۹۶.۷.۵